— XVII 18 —
non numquam decernendi sine ratione sufficiente. Quid lucrabimur?
Hoc, inquis, ut peccata non habentia rationem sufficientem in statu antecedente
peccatori prorsus non sint necessaria, hinc auctori possint aequius imputari.
Ego vero neutrum video. Si necessarium eo modo sit, ut sit imputationis incapax,
quicquid rationem sufficientem habet in statu antecedente, peccatorum
eadem restabit ficta necessitas ex pre-
— XLII —
cario sumpta libertatis notione
non minus habentium rationem sufficientem in statu antecedente, ac ex nostra,
quia eorum ratio sufficiens erit proxima tunc ea potentia, quam descripsimus,
iam coexsistens in statu antecedente, quaque semel in aliquid sine ratione sufficiente
lata, non potuit non illud aliquid exsistere, non sine ratione sufficiente,
sed rationem sufficientem habens in illa potentia, quae aliquid potest sine
ratione sufficiente decernere, interim sit tamen usus virium sine ratione sufficiente.
Hic saltim, usus virium nisi eventus, quem producit, imputari nobis
aequius poterit. Quid? dissentientes amicissimi, aequius? In nobis rationem
habebit ratio condemnationis peccatum, aut malus usus virium, cuius tamen
nulla fuisse ratio conceditur? Egone puniar, ut auctor, i. e. rationem continens
facti vel abusus virium, quae tamen eodem halitu negantur habere rationem?
Quid ad me, quae casu puro fiunt? An apud iudicem aequissimum casum
merum praestem? Adeste, iureconsulti, quotquot estis, omnes, et decidite, num
solutus sit nodus Gordius. Quaeritur de reo criminis perduellionis, satis iuvene,
maiorum perduellium filio. Quibusdam non liquet, an in eum poena cadat
ordinaria, quia videatur coactus ad hostilitatem publicam, et quodam modo
necessitatus. Instat actor, eumque poenam ordinariam optimo iure
— XLIII —

mereri probat, ex eo, quod haec hostilitas casu mero contigerit. Mihi magis
consentanea videtur haec sententia: Usus virium in malum libere latarum habet
rationem sufficientem in non usu virium in optimum ferendarum. Nam omnis
substantia, omnis spiritus est semper agens aliquid. Hic non usus virium in
optimum ferendarum habuit rationem sufficientem in arbitrio et libertate finita
ac limitata, quae potuit vigilare moraliter, μετ’ ευλαβειας potuit dormire optimi
incuria, sed a primo momento somni moralis, ad cuius oppositum obligabatur,
peccans et rea, propter defectum rectitudinis vincibilem.
      Verum non est morandus lector in limine diutius. Brevibus addam, ne
desim officio, grati animi testificationes, quas viris celeberrimis clarissimisque
debeo, qui partim simul curarunt, ut haec emendatiora prelis exeant, partim per
diversas academias hoc, quicquid est opusculi, dignum iudicarunt, cuius filum
in doctissimis, quas habent, acroasibus sequerentur. Scribebam Traiecti cis
Viadrum, a. d. XII. Sept. MDCCXXXXVIIII.
Baumgarten Met XVII, 18