— XVII 14 —
meis olim acroasibus interfuerunt. Dicam illi non scribo, quia quaedam meorum
minus recte probata putavit, quod libertatis est philosophicae. Vehementer id
unum displicuit, quod contra suam conscientiam, si meminit, generatim ait
philosophos in ipso limine suae scientiae promittere certitudinem plenam et
summam, ac ultra quam maius aliquid ac solidius ne cogitari quidem possit.
De me certe talia vere dici non posse, testor omnes, qui me vel Halae vel heic
philosophiae disciplinas auspicantem audiverunt. Nam asserta libelli, quem
sequi libero sermone soleo, si qua possent huc trahi, non solum non dilato vel
extollo pluribus, sicut alia, verum etiam expresse interpretor, quod aiunt, restrictive,
saepiusque multis inter philosophandum et in logicis, et postea moneo,
summam certitudinem cum completa, completam vere
— XXXII —
talem cum ea, quae
videatur completa sub demonstrationis, quam dicunt, pallio, non confundendas
esse, summam hominis omnino non esse, completam non adeo late patere, vel
per ipsos matheseos et philosophiae campos, ac iis appareat, qui veram a
spuria luce in sideribus primae magnitudinis inter eruditos satis distinguere
nesciunt.
      Nunc autem veniam ad id, cuius potissimum causa pertinet ad scriptionem
hanc, quam manibus tenemus. Quam citus est rerum humanarum circulus!
quam repentina vicissitudo! Nondum annum quadragesimum vivendo attigi,
tamen iam expertus sum, philosophiam aliquam. Leibnitio-Wolfianam dico, primum
impugnari armis, quae paene sancta credebantur ac inviolabilia, mox iudicabantur
a plurimis imbellia. Non ita multo post videbatur ea veluti triumphare.
Nunc iisdem eadem argumentis sensim impetitur, quae tamen ideo, quia
nova videntur aliquibus, iam denuo quibusdam iudicantur fortissima. Cum
interessem lectionibus antiwolfianis canicularibus per postremos annos, in quibus
Halae habebantur, vix a risu sibi temperabant plurimi, quando contra principii
rationis sufficientis universalitatem et entia simplicia disputabat bonus senex,
adeo frivola censebantur, quae
— XXXIII —
proferebat. Et ecce iam eadem recoquuntur,
etiam ab eorum aliquibus, qui philosophiam dictam ambabus quasi
manibus, ante paucos annos amplexi sunt. Neque mirabimur, si novimus hominem.
Quae per praeconceptam aliquam opinionem primum arripuimus, ad
certam disciplinam, velut ad scopulum, bona fortuna delati, licet ea sint
verissima, serius tamen aut citius nobis verum gnaviter indagantibus revocanda
sunt iterum sub incudem, ubi tandem fiant suspecta, forsan et dubia. Quod si
ne tunc quidem satis lente festinemus, argumenta contra primo probatam sententiam
se commendant gratia novitatis, ad quam si accesserit spes quaedam
ex minus ordinariis inclarescendi, non multo cautiorem, ac primus fuerat, assensum
in contrarium rapiunt. Hinc ista perpendenti mihi cotidie nunc gratius
illud vitae meae fatum accidit, quo nutritus inter alienos ab hac philosophandi
ratione, contra eam moneri quae poterant, paene prius imbibi, quam ipsa eius
praecepta. Nam inde factum est, ut non nisi multam et sollicitam post inquisitionem
veri quaedam ex eadem, immo bene multa, mea facerem. Quae cum
Baumgarten Met XVII, 14